.png){kind=logo}
Choć romantyczna wizja biblioteki wypełnionej starodrukami i pożółkłymi tomami może kusić, w rzeczywistości posiadanie starych książek wiąże się z odpowiedzialnością. W tym artykule przyjrzymy się, jak w praktyce dbać o książki z historią: od przechowywania po konserwację, bez konieczności inwestowania w drogie narzędzia.
Dlaczego stare książki są tak wrażliwe?
Papier, z którego wykonywano książki w XIX i XX wieku, często zawierał kwasy, które z czasem przyspieszają jego degradację. Dodajmy do tego warunki środowiskowe – wilgoć, światło słoneczne, kurz – i mamy gotowy przepis na powolną destrukcję nawet najlepiej zachowanych tomów. Nawet sposób, w jaki przechowujemy książkę na półce, może mieć znaczenie dla jej przyszłości.
Jak chronić książki przed niszczeniem?
Zadbajmy o podstawy – w końcu to one najczęściej decydują o tym, czy książka dotrwa do kolejnego pokolenia w dobrym stanie.
- odpowiednia temperatura i wilgotność – książki najlepiej czują się w temperaturze pokojowej (ok. 18–21°C) i umiarkowanej wilgotności (40–60%). Zbyt suche powietrze sprawi, że papier stanie się kruchy, zbyt wilgotne – sprzyja pleśni i deformacjom,
- ochrona przed światłem – bezpośrednie promienie słoneczne blakną tusz i niszczą oprawy. Najlepiej przechowywać książki w zacienionym miejscu lub w zamkniętych regałach z szybami filtrującymi UV,
- wietrzenie i cyrkulacja powietrza – książki nie lubią być zamknięte w szczelnych, plastikowych pojemnikach. Potrzebują dostępu do powietrza, ale nie przeciągów. Regularne przewracanie stron (nawet jeśli ich nie czytamy) również sprzyja zachowaniu struktury papieru.
Jak czyścić stare książki?
Czyszczenie starych książek to trochę jak pielęgnacja porcelanowej filiżanki po prababci – wymaga cierpliwości, lekkości dłoni i unikania wszystkiego, co agresywne. W tym przypadku mniej znaczy więcej, a zbyt entuzjastyczne pucowanie może zostawić po sobie więcej szkód niż korzyści.
Kurz to największy wróg książek, ale też przeciwnik, z którym nie walczy się odkurzaczem ani szorstką gąbką. Zamiast tego sięgnij po miękki pędzel – najlepiej z naturalnego włosia, takiego jak kozie. Delikatnie omiataj książkę z góry na dół, jakbyś głaskał ją na pożegnanie. Zapomnij o odkurzaczu, chyba że masz specjalną końcówkę – w innym przypadku możesz naruszyć strukturę papieru.
Woda? Tylko w śladowych ilościach, i to z ogromnym respektem. Wilgotna szmatka może brzmi jak dobry pomysł, ale papier nie znosi wilgoci. Jeśli już musisz usunąć zabrudzenie z okładki, użyj dobrze wyżętej ściereczki i wykonuj łagodny, niemal medytacyjny ruch. Myślisz: „leciutko”, mówisz: „prawie wcale”.
No i najważniejsze – żadnych chemikaliów. Detergenty, alkohole, spirytus? Brzmią jak zbrodnia w świecie książek. Farba drukarska i klej oprawy nie wybaczają takich eksperymentów. To trochę jak mycie starego obrazu zmywaczem do paznokci – może i szybkie, ale finał będzie bolesny.
Przechowywanie – pionowo czy poziomo?
To pytanie pojawia się często – i odpowiedź nie zawsze jest jednoznaczna. Generalnie:
- książki w dobrym stanie można przechowywać pionowo, ale nie powinny być stłoczone – zbyt duży nacisk może deformować grzbiety,
- bardzo stare, ciężkie tomy lepiej układać poziomo, szczególnie jeśli oprawa jest osłabiona,
- nigdy nie wyciągaj książki z półki, chwytając za górną część grzbietu – to najczęstsza przyczyna jego uszkodzenia. Zamiast tego, lekko odsuń sąsiednie tomy i chwyć książkę za boki.
Jak zabezpieczać książki dodatkowo?
Zabezpieczanie książek to trochę jak szycie ochronnej peleryny dla superbohatera – nie potrzebujesz laboratorium ani zaawansowanych technologii, wystarczy odrobina troski i odpowiednie materiały. Jeśli chcesz, by Twoje książki przetrwały próbę czasu bez interwencji konserwatora zabytków, warto sięgnąć po kilka sprawdzonych trików.
Wyobraź sobie delikatną mgiełkę ochronną – taką funkcję pełnią obwoluty i pudełka archiwalne. To nie są zwykłe kartony, ale bezkwasowe schronienia, które chronią książki przed kurzem, promieniami słońca i przypadkowym upadkiem ze stołu. Dla dzieł wyjątkowych to niemal jak sejf w domowym wydaniu.
Jeśli trzymasz w swoich zbiorach książki ilustrowane lub z fotografiami, warto wprowadzić do bibliotecznej rutyny cienkie przekładki z papieru archiwalnego. Dzięki nim ilustracje nie odbijają się na sąsiednich stronach, a pigment pozostaje na swoim miejscu – jak dobrze wychowany gość, który nie brudzi obrusu.
I na koniec – coś, czego zdecydowanie należy unikać: spinacze, taśmy klejące i zapiski ołówkiem. Choć mogą wydawać się niewinne, potrafią zostawić trwałe ślady lub wręcz zniszczyć strukturę papieru. To tak, jakbyś do opery poszedł w kaloszach – niby można, ale szkoda byłoby zniszczyć klimat.
Kiedy warto zwrócić się do profesjonalisty?
Nie każdą książkę trzeba od razu konserwować, ale jeśli zauważysz:
- silne przebarwienia,
- ślady pleśni lub dziurek po owadach,
- kruszący się papier lub odpadającą oprawę,
warto skontaktować się z introligatorem lub konserwatorem papieru. To inwestycja, która może uratować nie tylko wartość kolekcjonerską, ale i emocjonalną książki.
Gdzie szukać wyjątkowych książek?
Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z kolekcjonowaniem lub chcesz uzupełnić zbiory o unikalne pozycje, warto poszukać miejsc, które oferują nie tylko różnorodność, ale i fachowe doradztwo. Jednym z nich jest Antykwariat Warszawa – miejsce, w którym każda książka opowiada własną historię, a zespół z pasją pomaga odnaleźć tytuły nie tylko rzadkie, ale i znaczące.
Dobre antykwariaty to nie tylko sklepy, ale też miejsca spotkań miłośników literatury, źródła inspiracji i skarbnice wiedzy. Niejednokrotnie to właśnie tam zaczynają się najciekawsze kolekcje – od jednego niepozornego tomu.
Zakończenie
Dbanie o stare książki to sztuka wymagająca cierpliwości, ale i wdzięczna – z każdym uratowanym egzemplarzem czujemy, że uczestniczymy w czymś większym. W zachowaniu fragmentu kultury, historii i osobistych opowieści. A jeśli chcesz nadać tej pasji bardziej konkretny kierunek – zbudować kolekcję, wymienić się wiedzą czy po prostu znaleźć coś, co przemówi do Ciebie z zapomnianej półki – Antykwariat Warszawa jest dobrym miejscem, by zacząć.
