"Czerwone maki" - historia Witolda Mossakowskiego

Armia Polska, zwana potocznie od nazwiska jej dowódcy "Armią Andersa", została utworzona na skutek odwilży w relacjach polsko – sowieckich, która nastąpiła w wyniku zawarcia 30 lipca 1941 roku układu Sikorski – Majski. Oczywiście było to pokłosiem ataku III Rzeszy na ZSRR w dniu 22 czerwca 1941 roku oraz sukcesów frontowych wojsk niemieckich, które w krótkim czasie wdarły się w głąb Kraju Rad. Widomym znakiem normalizacji w stosunkach z jednym z państw agresorów stało się opuszczenie sowieckich łagrów i więzień przez tysiące Polaków. To właśnie oni stanowili później fundament Armii Polskiej, której formowanie rozpoczęło się 14 sierpnia 1941 roku w rejonie Buzułuku (ZSRR). W tym gronie znalazł się także Witold Mossakowski, który przystąpił do tworzonych struktur wojskowych 22 września 1941 roku.

Przyszły mieszkaniec Krajenki urodził się 31 grudnia 1910 roku w Izbicy (powiat Krasnystaw, województwo lubelskie). Jego rodzicami byli Piotr i Maria z Grudzińskich. Edukację zdobywał w Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki w Turku (ówczesne województwo poznańskie), następnie w 1939 roku ukończył Wydział Farmacji na Uniwersytecie w Poznaniu. Służbę wojskową odbywał w latach 1931–1932. W tym czasie ukończył Szkołę Podchorążych Artylerii Rezerwy we Włodzimierzu Wołyńskim oraz kurs oficerów zwiadowczych w Zambrowie. 

1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Witold Mossakowski nie przebywał wówczas w Poznaniu. 28 sierpnia został bowiem zmobilizowany i skierowany do Oddziału Zbierania Nadwyżek 14 Pułku Artylerii Lekkiej. Ten początkowo stacjonował w miejscowości Chęciny. Tamtejsze koszary zostały zbombardowane przez Niemców już 1 września. Trzy dni później OZN 14 PAL wymaszerował na wschód, przeprawił się przez Wisłę, po czym skierowany został do Kamionki Strumiłowej. 13 września otrzymał rozkaz dyslokacji do Kałusza, gdzie miał stać się elementem obrony tzw. „przedmościa rumuńskiego”. W trakcie tego marszu część OZN 14 pal rozproszyła się. 17 września, na wieść o wkroczeniu wojsk sowieckich, oddział wyruszył marszem do granicy węgierskiej, którą udało mu się przekroczyć. Nie zrobił tego z pewnością Witold Mossakowski. Nie jest jednak znany moment, w którym stracił kontakt z macierzystym oddziałem. Wiadomo natomiast, że w wyniku zawieruchy wojennej znalazł się w Brześciu. Tu mieszkał u rodziny do lutego 1940 roku, tj. do momentu aresztowania go przez sowietów. Jego następstwem była deportacja na Syberię. 

Zesłanie trwało około osiemnastu miesięcy. Jego opuszczenie było oczywiście następstwem odwilży w stosunkach polsko-sowieckich, której konsekwencją stało się m.in. tworzenie Armii Polskiej. Witold Mossakowski wstąpił do niej w miejscowości Trockoje we wrześniu 1941 roku. Oczywiście sowieci nie stali się nagle lojalnymi sojusznikami. Obrazują to znakomicie słowa gen Andersa, który stanowczo stwierdził: "nie jest to formowanie oddziałów wojskowych, lecz marna wegetacja”. Polacy zostali zgrupowani w obozie, w którym panowały niezwykle ciężkie warunki. Między innymi w grudniu 1941 roku nie otrzymywali żadnej aprowizacji, a niejednokrotnie szmaty zastępowały im buty. Na dodatek mieszkali w namiotach przy około 40–stopniowych mrozach. Niewiele pomogła ewakuacja polskich jednostek do Azji Środkowej, która odbyła się podczas siarczystych mrozów pod koniec lutego 1942 roku. Na dodatek w wyniku epidemii tyfusu zmarło kilka tysięcy ludzi, w tym głównie dzieci.

Relacje polsko – sowieckie, m.in. na skutek pierwszych porażek wojsk niemieckich, stopniowo pogarszały się. Miedzy innymi władze ZSRR czyniły przeszkody w dokonywaniu dalszego poboru (np. poprzez odmowę zwalniania obywateli polskich wcielonych do Armii Czerwonej i batalionów pracy). Pewien wyłom w tej polityce stanowił dzień 18 marca 1942 roku. Wówczas to Władysław Anders uzyskał zgodę przywódcy ZSRR Józefa Stalina na ewakuację części Wojska Polskiego do Iranu. Dzięki temu ZSRR opuściło 44 tysiące osób. Kolejna ewakuacja nastąpiła jesienią 1942 roku. Tym razem do jej przeprowadzenia przyczyniła się tragiczna sytuacja Brytyjczyków na froncie afrykańskim i sukcesy niemieckich sił pod dowództwem gen. Erwina Rommla. Zabiegi Winstona Churchilla sprawiły, że Stalin wyraził zgodę na wyprowadzenie z ZSRR pozostałych jednostek Wojska Polskiego i skierowanie ich na Bliski Wschód.

Porucznik Mossakowski podczas pobytu w Iranie pełnił służbę w 4. Szpitalu Wojennym (był kierownikiem składnicy sanitarnej). Aktywnie uczestniczył również w kampanii włoskiej. Mowa tu m.in. o bitwie o Monte Cassino (9. Lekka Kompania Sanitarna) oraz walkach o Asconę i Bolonię. Za swoją służbę otrzymał liczne odznaczenia: Srebrny Krzyż Zasługi, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino, Krzyż Walecznych, Medal Wojska Polskiego, Brytyjski Medal za wojnę 1939 – 1945 oraz Gwiazdę Italii. Wojnę zakończył w stopniu porucznika. Później przebywał w obozie w Hartford Bridge. W czerwcu 1947 roku zdecydował się odejść do cywila i powrócić na ziemie polskie. W październiku 1948 roku przyjechał do Poznania. Później kilkakrotnie jeszcze zmieniał miejsce zamieszkania, by w 1960 roku trafić na Krajnę. W Krajence prowadził aptekę przy ulicy Jagiełły (później przejęli ją Państwo Musiałowie). Miał żonę i dwóch synów. W 1974 roku wyjechał z Krajenki do Piotrkowa Trybunalskiego. Następnie przeniósł się do Koszalina. Tam też w 2004 roku zmarł.

Warto wspomnieć, że u generała Władysława Andersa służyły także inne osoby związane z powiatem złotowskim. Mowa m.in. o Edmundzie Kaszewskim, Janie Rożeńskim i Franciszku Łuczyńskim. Również wielu niemieckich żołnierzy, którzy walczyli we Włoszech, miało w swoim życiorysie epizod związany z naszymi ziemiami. Najsłynniejszy z nich to major Erich Michalski, który urodził się 6 września 1909 roku w Krajence. Podczas kampanii we Włoszech był dowódcą batalionu (G.R. 578). Za walki w okolicach Perugii, 6 lutego 1944 roku otrzymał najwyższe odznaczenie wojenne III Rzeszy – Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego. Erich Michalski przeżył wojnę. Po jej zakończeniu zamieszkał na terenie Republiki Federalnej Niemiec. 

źródła:

Centralne Archiwum Wojskowe - materiały dotyczące Witolda Mossakowskiego

M. K. Kamiński, Od wojny do zniewolenia. Polska a Związek Sowiecki: stosunki polityczne

1939–1945, Warszawa 1992, s. 47.

Materiały dot. Witold Mossakowski, ur. 31–12–1910 r., byłego żołnierza PSZ na Zachodzie

w czasie II wojny światowej, starającego się o pozwolenie na powrót do kraju

w 1947 r., IPN Ka 04/4160.

Informacje uzyskane od rodziny Mossakowskich, w zbiorach autora.

J. Zdrenka, Mieszkańcy Ziemi Złotowskiej polegli i zaginieni w II wojnie światowej 1939–
1945, Złotów 2017, s. 241–272.
W. P. Fellgiebel, Elite of the Third Reich, Solihull 2003, s. 254.